Muzeum Okręgowe | Etno/Bydgoszcz. Jubileuszowa wystawa kolekcji etnograficznej

Zapraszamy na wernisaż wystawy „Etno/Bydgoszcz. Kolekcja etnograficzna MOB”, który odbędzie się w czwartek, 17 września 2026 roku o godzinie 18.00 w Gmachu Głównym Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego przy ul. Gdańskiej 4 w Bydgoszczy. Ekspozycja powstała z okazji 40-lecia działalności Działu Etnografii i prezentuje dorobek kulturowy Kujaw, Pałuk, Kociewia, Krajny, Kaszub oraz ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej.

Jubileuszowa wystawa „Etno/Bydgoszcz. Kolekcja etnograficzna MOB” została przygotowana z okazji 40-lecia działalności Działu Etnografii. Ekspozycja jest opowieścią o ludziach, tradycjach i przedmiotach, które przez dziesięciolecia współtworzyły kulturowy krajobraz Kujaw, Pałuk, Krajny, Kociewia, ziemi chełmińskiej, ziemi dobrzyńskiej, Borów Tucholskich oraz Kaszub.

Po raz pierwszy kolekcja etnograficzna Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy zostaje zaprezentowana publiczności jako spójna całość. Pokazuje zarówno bogactwo zgromadzonych zbiorów, jak i historię ich powstawania – od badań terenowych i dokumentacji po bezpośrednią współpracę z twórcami ludowymi. Ekspozycja podkreśla również rolę Bydgoszczy jako ważnego ośrodka badań, dokumentowania i upowszechniania folkloru oraz dawnych tradycji rzemieślniczych.

Obecnie muzealny zbiór etnograficzny liczy ponad 3000 muzealiów, a specjalistyczny księgozbiór w Bibliotece MOB obejmuje około 1500 książek i czasopism. Wśród prezentowanych na wystawie obiektów znajdują się:

• dzieła sztuki ludowej i nieprofesjonalnej,
• rzeźba, malarstwo i zdobnictwo,
• materiały archiwalne,
• tradycyjne tkaniny i hafty,
• wyposażenie dawnych wnętrz wiejskich,
• narzędzia oraz przedmioty codziennego użytku mieszkańców wsi i miast związane z tradycyjnymi rzemiosłami.

Ważne miejsce w narracji wystawy zajmuje Wanda Szkulmowska (1931–2021), wybitna znawczyni i animatorka kultury ludowej. Jej wieloletnia działalność oraz bliska współpraca ze środowiskiem twórców wywarły znaczący wpływ na rozwój zainteresowania sztuką ludową i ochronę pamięci o tradycjach regionalnych.

Projekt wystawienniczy dopełniają działania edukacyjne i warsztaty rzemieślnicze prowadzone z udziałem twórców ludowych. Umożliwią one uczestnikom bezpośredni kontakt z dawnymi technikami wytwórczości oraz współczesnymi depozytariuszami kultury tradycyjnej.

Historia bydgoskiej kolekcji etnograficznej

Początki muzealnych zbiorów sięgają 1895 roku, kiedy działające w mieście Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego otrzymało darowiznę obiektów pochodzących z Kamerunu. Do lat 40. XX wieku zbiory rozwijano głównie w kierunku pozaeuropejskim. Bydgoszcz w okresie zaborów, jako ośrodek przemysłowy z przewagą ludności niemieckiej, nie sprzyjała praktykowaniu polskich tradycji ludowych ani gromadzeniu tego typu zabytków.

Sytuacja zmieniła się w dwudziestoleciu międzywojennym. W mieście nad Brdą zaczęto organizować spotkania poświęcone regionalnym zwyczajom, pokazom przygotowywania tradycyjnych potraw świątecznych, a także przedstawienia muzyczne, teatralne i wystawy wyrobów regionalnych. W utworzonym 5 sierpnia 1923 roku Muzeum Miejskim początkowo pokazywano pozaeuropejskie obiekty przejęte po Towarzystwie Historycznym, lecz w środowisku lokalnym pojawiały się już wówczas postulaty objęcia opieką rodzimego dziedzictwa kulturowego.

Podczas II wojny światowej część zasobów uległa rozproszeniu i bezpowrotnej utracie. W kolejnych dekadach doszło również do przekazania części obiektów innym instytucjom:

• w 1950 roku – do Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie,
• w 1968 roku – do Muzeum Etnograficznego w Toruniu,
• w 1974 roku – do Muzeum Okręgowego w Toruniu.

Rozszerzenie profilu działalności bydgoskiego muzeum o systematyczne badania etnograficzne nastąpiło w latach 70. XX wieku dzięki współpracy z placówkami zamiejscowymi: Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, Pałucką Izbą Muzealną w Kcyni oraz Muzeum Borów Tucholskich w Tucholi. Finałem tych działań było powołanie w 1986 roku Działu Etnografii MOB. Pierwszymi kierowniczkami nowej jednostki zostały Wiesława Wolna, a następnie Maria Flink-Huryn.

Zasłużeni badacze i twórcy regionu

Z zachowaniem i dokumentacją kultury ludowej regionu związanych jest wiele znaczących postaci:

• Oskar Kolberg (1814–1890) – opisał Bydgoszcz i Fordon w kontekście Kujaw nadwiślańskich, utrwalając miejscowe pieśni oraz przysłowia.
• Anna Jachnina (1914–1996) – redaktorka związana od 1948 roku z Rozgłośnią Regionalną Polskiego Radia w Bydgoszczy (obecnie Radio PiK), autorka tekstu piosenki „Siekiera, motyka”. Przygotowała ponad 300 audycji poświęconych twórcom ludowym Pomorza i Kujaw.
• Klara Prillowa (1907–1991) – urodzona w Bydgoszczy rzeźbiarka, działaczka społeczna i etnografka amatorka.
• Kazimierz Walukiewicz (1922–1993) – ceniony artysta działający w środowisku lokalnym.
• Teofil Ociepka (1891–1978) – uznany na świecie malarz nieprofesjonalny, który w późniejszych latach związał swoje życie z Bydgoszczą.
• Wanda Szkulmowska (1931–2021) – niestrudzona badaczka, animatorka i autorka licznych opracowań poświęconych sztuce ludowej regionu.

Lokalne inicjatywy folklorystyczne

Zainteresowanie tradycją znajdowało wyraz w wielu inicjatywach kulturalnych powstających w Bydgoszczy na przestrzeni lat. Do kluczowych przedsięwzięć należą:

• Działalność zespołów folklorystycznych: Zespół Pieśni i Tańca „Ziemia Bydgoska” (założony w 1958 r.) oraz Zespół Pieśni i Tańca „Płomienie” (działający od 1980 r.), edukujących w zakresie tradycji muzycznych i tanecznych kolejne pokolenia mieszkańców.
• Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne (działające w latach 1961–2008), wydawca m.in. „Rocznika Kulturalnego Kujaw i Pomorza”.
• Oddział Bydgosko-Toruński Stowarzyszenia Twórców Ludowych, powołany w 1988 roku z wieloletnią siedzibą w Bydgoszczy.
• Działalność Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy w zakresie profesjonalnego opracowywania i archiwizowania nagrań muzyki tradycyjnej.
• Powstanie w 1991 roku Galerii Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej przy Kujawsko-Pomorskim Centrum Kultury.
• Wydarzenia cykliczne integrujące społeczność wokół kultury tradycyjnej: festiwal „Ethniesy” organizowany przez Miejskie Centrum Kultury oraz coroczny Jarmark Kujawsko-Pomorski.

Warto odnotować, że od 2023 roku Bydgoszcz należy do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO, w ramach której sztuka ludowa została wskazana jako jeden z kluczowych filarów rozwoju kreatywności w mieście.

Plany rozwoju i ochrona dziedzictwa

Plany Muzeum Okręgowego obejmują ponowne poszerzenie zbiorów o kolekcję pozaeuropejską, nawiązując do przedwojennych założeń rozwojowych instytucji. W strukturach Muzeum Historii Bydgoszczy przygotowywana będzie stała ekspozycja etnograficzna. Ponadto prowadzone są starania o wpisanie bydgoskich tradycji – w tym szyperstwa bydgoskiego, gwary bydgoskiej oraz tradycji związanych z Kanałem Bydgoskim – na prestiżową Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Informacje organizacyjne i realizatorzy wystawy

• Wydarzenie: Wernisaż wystawy „Etno/Bydgoszcz. Kolekcja etnograficzna MOB”
• Termin: 17 września 2026 roku (czwartek), godz. 18.00
• Miejsce: Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy – Gmach Główny, ul. Gdańska 4
• Kuratorki: dr Anna Kornelia Jędrzejewska, Alicja Leks
• Współpraca: dr Gabriela Frischke
• Aranżacja: Katarzyna Wolska
• Produkcja wystawy: Łukasz Maklakiewicz
• Realizacja: Adam Grzybowski, Romuald Tylkowski, Mateusz Dachowski
• Oprawa graficzna: Beata Sawicka
• Multimedia: Filip Horoszczuk
• Promocja: Magdalena Niewęgłowska
• Korekta: Martyna Kurowska
• Opieka nad wystawą: Joanna Batkowska, Jacek Falmur, Monika Bielak, Lucyna Walęza, Anastasiia Łysenko